پیشینه تاریخی کاشان
پیشینه تاریخی کاشان
شهرستان کاشان یکی از شهر های باستانی و تاریخی ایران است که قدمت آن به دوران های ما قبل تاریخ می رسد. بررسی های باستان شناسی در تپّه های باستانی سیلک و کاوش های باستان شناسی که صورت پذیرفته است سابقه سکونت و مدنیت در این منطقه تاریخی به 7000 سال پیش از میلاد و کهن ترین سکونتگاه بشری را در منطقه فلات ایران می دانند و برای باستان شناسان از اهمیّت قابل توجهی بر خوردار میباشد. اقوامی که در سیلک سکنی گزیدند تمدنی را بنیان نهادن که اکنون نیز دنباله آن تمدن باستانی است هر چند که کاشان کنونی کاشانی با هویت اسلامی ایرانی است.
علاوه بر منطقه باستانی سیلک مناطق دیگر مانند شهر زیر زمینی نوش آباد ، غار ویس نیاسر ، آتشکده نیاسر ، آتشکده خرمدشت ، و کشف سکه های نقره متعلّق به دوران هخامنشینان و اشکانیان در روستای مرق گواهی بر امتداد تمدّن سیلک و مدنیّت در منطقه فرهنگی کاشان تا اواخر دوره هخامنشنی است.
شرکت کاشانیان در لشکر ساسانیان و شرکت در جنگ فتح الفتوح در نهاوند و حمله اعراب به کاشان و ویرانی آن ، نشانگر آن است که کاشان تا قبل از ظهور اسلام ، شهری آباد و معمور بوده است. حمدالله مستوفی در « نزهه القلوب » گر چه آغاز پیدایش کاشان کنونی را به زبیده خاتون همسر هارون الرشید ، خلیفه عباسی و یا صفیه ، دختر مالک اشتر نسبت می دهند.
کاشان در دوران اسلامی به تشیع علوی نامدار و زبانزد بوده تا جایی که در آثاری چون « معجم البلدان » و « آثار البلاد » و همچنین جلال الدین محمد بلخی مولانا در حکایتی بدان اذعان می دارد.
کاشان در دوران حکومت آل بویه به واسطۀ ظهور سلاطین شیعی مورد توجّه بیشتری قرار گرفته و شهری آباد با روستاهایی سرسبز و کشتزارهایی نیکو و صنعت فلزکاری و سفالگری آن مشهور بوده و این شهر به همراه قم مورد عنایت خاص وزیر دانشمند آل بویه « صاحب بن عباد » میباشد. مسجد جامع یا میدان کهنه از آثار آن دوره می باشد که در زمان سلجوقیان بازسازی شده است.
اما دوران سلجوقیان ، زمان آبادانی و شکوفایی کاشان محسوب می شود ساخت ابنیه تاریخی ، مساجد ، برج و باروی شهر و دهها اثر عمرانی نمونه هایی از آن دوران درخشان است. در این زمان مردان بزرگ و رجال نامداری از این شهر در خدمت سلاطین سلجوقی در آمده چنان که راوندی می نویسد: « اغلب وزرا و مستوفیان و دبیران دربار کاشانی بودند ، هنر و علم در این زمان کمال یافت و کاشان محل و منشاء فضل و ادب شد . در این دوره شهر توسعه یافت و بناهای عمومی فراوان و گوناگونی مانند مسجد و مدرسه و خانقاه و دارالشفاء و کتابخانه ساخته شد.»
آثار به جای مانده از دوران سلجوقی مسجد جامع یا میدان کهنه با مناره آجری و کتیبه به خط کوفی با تاریخ 466 ه.ق ، مناره امازاده هارون بن موسی ( پنجه شاه ) ، برج و باروی شهر و قلعه جلالی ، مناره زین الدین ، بقعه خواجه تاج الدین ، بند قمصر از بناهای معروف این عصر به شمار می رود. لیکن حمله وحشیانه مغولان به ایران ، شهرهای آباد را به ویرانه ای تبدیل نمود و کاشان هم از این قاعده مستثنی نبود.
با روی کار آمدن حکومت شیعه صفوی در قرن دهم هجری و حمایت گسترده مردم و استقبال علمای کاشان از حکومت آنان دگر باره در دوره صفویه کاشان به اوج شکوفایی و ترقّی رسید و شهرتی جهانی یافت. صنعت نساجی و هنر بافندگی کاشانیان زبانزد عام و خاص قرارگرفت و بهترین پارچه های زربافت و ظریفترین و لطیفترین پارچه های مخمل به دست توانای بافندگان کاشانی در کارگاههای این شهر بافته شده و مرغوبترین ابریشم و زییاترین قالی های ابریشمی و پشمی یادگارهای آن دوران در موزه های کنونی است که در کاشان بافته شده است. پیمودن این راه در دوره قاجاریه ادامه می یابد ، وجود ابنیه تاریخی و آثار هنری که از این دورانها به یادگار مانده است نشان از پیمودن راه ترقّی و پیشرفت کاشان در این دوره هاست.
وجه تسمیۀ کاشان
در بارۀ نام کاشان و پیشینۀ این واژه نظریه های گوناگونی است لیکن دو گفته بیشتر مورد توجّه تاریخ نویسان و محققین واقع شده است ، یکی آن که این ولایت « چهل حصاران » نام داشته و قلعه بندی منظم و مناسبی نداشته تا اینکه زبیده خاتون همسر هارون الرشید از این دیار گذر نموده و به خواهش ساکنان آن فرمان قلعه بندی این شهر را می دهد لذا برای تعیین حدود آن کاه فشاندند و این شهر به کاه فشان موسوم و در گویش پارسیان به کاشان تبدیل گردیده است.
نظریه دیگری در بارۀ نام کاشان آن است که اصل آن واژه « کی آشیان » بوده و با گذشت زمان به کاشان بدل شده است. در نظر استادان زبان شناس معانی متفاوتی در باره کاشان بیان داشته اند ، از آن جمله به خانه های تابستانی که از چوب نی ساخته شده و به معابد و جایگاه جشن و دلارایی آورده شده است.
ملک الشعرای بهار که اصالتاً کاشانی است در این باره می گوید:
باد آباد مهین خطه کاشان که مدام مهد هوش و خرد و صنعت و بینایی بود
لفظ کاشانه و کاشان به لغتهای قدیم معبد و جایگه و دلآسایی بود
مولف کتاب آثار تاریخی شهرستان های کاشان و نطنز می نویسد: « چون اولین جایگاه آبادانی در این ناحیه برای پادشاه اساطیری در کنار چشمه فین ساخته شده آن را « کی آشیان » یعنی جایگاه حکام گفته اند.»
بنا به نظر برخی دیگر از کارشناسان نام کاشان مأخوذ شده از اسامی چون کاسو ، کاشو ، کاسیان ،کاشیان ، کاه فشان می دانند. همچنین نام های دیگری نیز برای این دیار کهن در کتابهای تاریخی آمده است که مشهور ترین آنها « قاسان » ، « قاشان » میباشد
برگرفته از کتاب : کاشان، فرهنگ ، آداب و رسوم ، آثار تاریخی